ایمان...

  به خداایمان داشته باشیم انگاه خواهیم دیدکه انجام هیچ کاری غیرممکن نیست.  

ایمان به خدا عمیق است، ایمان به خدا از جنس مفاهیمى است که همه انسانها توانایى دریافت آن‌را دارند. ایمان به خدا، بر خلاف تصور مشهورى که رایج است، به‌معنى مسلمان بودن و شهادتین گفتن نیست.

 اگر کسى شهادتین – اشهد ان لا اله الا الله و اشهد ان محمد رسول الله- را گفت، البته مسلمان مى‌شود و اگر بر ولایت حضرت على نیز شهادت و گواهى داد – اشهد ان على ولى الله- و آ‌را تصدیق کرد، شیعه مى‌شود؛ یعنى احکام ظاهرى اسلام، مثل نماز، روزه، زکات، حج و جهاد بر او واجب مى‌شود و طبق قوانین اسلامى عقد مى کند و کفن و دفن او، آداب و رسوم خاص خود را دارد. اما این مسلمانى است، نه موحد بودن.

در قرآن بسیارى از منافقین را خداوند به پیامبر یادآورى مى‌کند که با آنها کارى نداشته باشد، آنها ادعاى ایمان به خدا مى‌کنند، اما خداوند مى‌فرماید «آنها مسلمان هستند، اما مومن نیستند.»

ایمان به خدا، یعنى اینکه در قلب و جان خود خدا یکتایى که ما را آفریده و همه جهان را آفریده، بپرستیم و براى او شریک و همتایى در این ستایش و پرستش قائل نباشیم. ایمان به خدا، یعنى ما معتقد هستیم که خدا ما را آفریده و ما بنده او هستیم و هیچ‌کس دیگرى را قابل ستایش نمى‌دانیم.

ایمان به خدا یعنى خدایى که مى‌پرستیم و یکتا مى‌دانیم، مالک حقیقى همه چیز بدانیم. اوست که ما را آفریده و اوست که جان ما را باز مى‌ستاند و به سوى خودش باز مى‌گرداند، بنابراین باید بر طبق دستورات او عمل کنیم و کارهایى که او خواسته انجام بدهیم و اعمالى را که نهى کرده، مرتکب نشویم.

جایگاه معنویت در زندگی انسان :

معنویت از جمله مفاهیمی است که در میان عموم انسان ها ساری و جاری است و نمی توان به آسانی از کنار آن گذشت و از آن سخن نگفت، در طول تاریخ پر فراز و نشیب بشری، معنویت به شکل های مختلفی تجلی یافته و پیرامون آن بسیار سخن گفته شده است. معنویت از جمله مفاهیم بلند و گسترده ای است که در عرصه انسانی معنا و مفهوم می یابد.

از «انسان» تعاریف متعددی به عمل آمده است. هر گروهی به یکی از مختصات و امتیازات انسان توجه کرده و از دریچه ای خاص به آن نگریسته و با تکیه بر بعد یا ابعادی از انسان تعریفی ارائه نموده. انسان را «حیوان ناطق»، «لایتناهی»، «آرمان خواه»، «ارزشجو»، «سیری ناپذیر»، «متعهد و مسئول»، «آینده نگر»، «آزاد و مختار»، «اجتماعی»، «خواستار نظم»، «خواستار زیبایی»، «عاشق»، «مکلّف»، «صاحب وجدان»، «عدالت خواه»، «ابزار ساز»، «معنوی»، «دروازه معنویت» و ... دانسته اند. از انسان به عنوان موجودی مستوی القامه، موجود سیاست ورز و موجود خرد ورز سخن گفته اند، امروز نیز او را به عنوان موجود دین ورز می خوانند. شهید مطهری انسان را حیوانی دانسته است که با دو امتیاز «علم و ایمان» بر دیگر جانداران امتیاز یافته است. دین و ایمان وجه ممیز اصلی انسان و سایر موجودات هستند. مخاطب ادیان انسان هایند. شاید بتوان از انسان به عنوان موجود «مخاطب» یاد کرد. معنا طلبی و معنویت خواهی یکی از نیاز های اصیل، جدی و فراگیر آدمی است.

شأن انسانی تأمل همیشگی در مسائل اساسی زندگی است. بی معنایی و عدم معنویت در زندگی مساوی با زنده بودن بیولوژیکی است. انسان اگر به کار های روزمره خو بگیرد، حیوانی بیش نیست. زندگی حیوانی و فاقد معنویت این است که هیچ گاه فکر نکند که از کجا آمده است، چگونه آمده است؟ چرا آمده است؟ در کجاست؟ چه باید بکند؟ چگونه باید باشد؟ و به کجا خواهد رفت؟ شأن حیوانی این است که در زندگی روزمره خود غوطه ور شود. اما شأن انسانی، این است که مدام در مسائل اساسی سؤال و تأمل کند. اگر در زندگی احساس معنویت نشود، زندگی تکراری و ملال آور خواهد شد. اصولاً زندگی بستر احساس معناست. عوامل بسیاری نیاز به معنویت را در زنگی ایجاد می کند. رنج ها، مصیبت ها، شکست ها، محرومیت ها، نابسامانی ها، بلایای طبیعی، بیماری ها، نا امیدی ها، مرگ و حتی روزمرگی در زندگی انسان و بسیاری دیگر اگر معنا دار نشوند، در انسان نابسامانی های روانی یا به تعبیر ویکتور فرانکل «پریشانی روحانی» رخ می نمایاند که ناشی از نگرانی او درباره ارزش زندگی است و اشینی تر شدن شکل زندگی امروزی، به این بحران شدت بیشتری می بخشد.

بنابراین معنویت خواهی یکی از نیاز های اساسی بشریت در طول تاریخ بوده و امروزه که زندگی صنعتی و ماشینی به اوج خود رسیده است این نیاز به شکل وسیع تری خود را می نمایاند.

اگر بپذیریم که هر انسان از حیثیت انسانی اش نیازمند معنویت است از نظر هیچ متفکر صاحب نامی، در تاریخ علم و اندیشه، حرف گزافه و بیهوده ای نزده ایم، حتی مادی ترین تحلیل ها در ضرورت و نیاز اساسی جامعه انسانی با معنویت مخالفتی نکرده اند. آنچه میدان تنازع آراء و نظریات مختلف شده، تعریف معنویت و مسائل پیرامونی و فرعی آن است، که البته در این سطور مختصر نمی توانیم به قیل و قال های موجود در این موضوع اشاره کنیم. در این مجال – بر فرض ما – گفتگو با مخاطبانی است که موحد بوده و تفکر توحیدی خود را از قرآن کریم گرفته اند. با این دیدگاه پرسش های اساسی ما عبارتند از:

1-      واژه ی برابر و معادل قرآنی «معنویت» چیست؟

2-      عناصر تشکیل دهنده ی «معنویت» کدامند؟

3-      ماهیت جدال «عقل» و «نقل» در کسب معنویت چگونه تفسیر می شود؟

4-      آیا تجسمی و حسی نشدن مقامات معنوی سبب نشده تا خیال زدگی در کسب این مقامات به جای رسیدن به حقیقت قرار گیرد؟

5-      راهکار قرآن کریم در کشف حقیقت و باز نمودن واقعیت ها از توهمات و تخیلات در کسب معنویت چیست؟

6 -     از دیدگاه قرآن کریم نشانه های دست یابی به حقیقت در سیر معنوی انسان چیست؟

معادل قرآنی معنویت

واژه ی مورد تأکید قرآن کریم در تحلیل معنویت ایمان است که این کلمه با بار معنایی وسیعی که در فرهنگ قرآنی دارد، آیات زیادی را به خود اختصاص داده است، به همین دلیل گفتگوهای فراوانی را در تبیین آن می توان از گزاره های قرآنی استخراج و طبقه بندی کرد. وجه تسمیه ای که از مسمای این لفظ حاصل می آید، جوهره ی آن را به خوبی معلوم می کند که اگر بتوان از آن بهره مند شد و به آن رسید، شناخته شده ترین موضوع نزد مؤمن است به گونه ای که نیاز به استدلال برای اثبات آن ندارد و اگر در وجود انسان از حقیقت آن خبری نبود، آموختنش چاره هیچ ناچاری را از انسان را نخواهد کرد. به عبارت دیگر ایمان یک مفهوم انتزاعی ذهنی که اعتباری باشد نیست، بلکه تحقق عینیت های وجودی است و میدان بود و ظهورش، درون انسان است که در قرآن کریم از آن تعبیر به «قلب» می شود. البته این ظهور در قلب مؤمن، شریان های فکری و خرد او را نیز اشباع می کند و آثار خود را در اعمال و کردار مؤمن نمایان می سازد. به عبارت گویا تر ظهور و تحقق ایمان در مؤمن، از قلب به فکر و سپس رسوخ در عمل جوارحی اوست. نتیجه ی قطعی چنین سیری دستیابی به همان مسمای منظور شده در واژه ی ایمان خواهد که از ریشه «امن» به معنای «آرامش و تسکین» است.

تحلیل اول از معنویت

 1-      روح و جان انسان به دانستن همان گونه نیاز دارد که بدن او به تنفس برای زنده ماندن پای بست است، و این در حالی است که مفاد گزاره های قرآنی تصریح دارد:  در حالی از مادرانتان متولّد شدید که هیچ نمی دانستید.

2-      اگر دانستن و دانایی ز درون آدمی با عناصر خیال و وهم نپیوندد و از بیرون با خلط که تمزیج صحیح با ناصحیح است. آلوده و منشوب نشود، آگاهی بخش است و این در صورتی است که علاوه بر آن، انواع «همزات شیطانی» و «القائات ابلیسی» نیز آفات بزرگی هستند که در مقابل دیده بصیرت آدمی صف کشیده اند و در وجود او همانند خون که در رگ ها جریان دارد در فهم انسان دخالت می کند و تأثیر گذار است. این آمیختگی در حوزه فکر انسان «تشویش» و در قلب او «اضطراب» که هر دو با جوهره ایمان ناسازگارند را به همراه خواهد داشت. به چند آیه ی قرآن کریم در این خصوص اشاره می شود.

       نتیجه ی جدال بدون علم تبعیت از شیطان است: و برخی از مردم از جهل و نادانی در کار خدا جدل می کنند و از بین هر شیطان سرکش و متمرد روند

         وجود جدال بی علم و نتیجه بی حاصل در هدایت: و برخی از مردم از روی جهل و گمراهی و بی هیچ کتاب و حجت روشن در کار خدا جدل می کنند

       نافرجامی جدال اهل باطل با مؤمنان: و اگر کافران با تو دل و خصومت کنند، پس بگو خدا به آنچه می کنید بهتر آگاه است. خدا میان شما در آنچه نزاع می کنید روز قیامت حکم خواهد فرمود

تاکید قرآن کریم در همه موارد بالا مبتنی بر جدال و گفتمان بی منطق اهل باطل است. به همین دلیل در منطق قرآن ماهیت سخن آنان، جهل است، نه علم و دانش، به همین دلیل، اهل باطل در مقابل استدلال عالمانه و برهان اهل ایمان، رویارویی و تعارض را پیشه می کنند، نه تبیین و تفهیم را، از فرط غضب بر مؤمنانی که آیات قرآن را تلاوت می کنند حمله ور می شوند.

در حالی که منطق اهل ایمان در مقابل بدی ها و سیئات افراد جاهل و نادان برخورد شایسته و نیکوست. ای رسول ما تو آزار و بدی های امت را به آنچه نیکوتر است دفع کن.

     از نظر قرآن کریم توقف در دانستن و بشنده کردن به چنین دانایی کافی نیست، بلکه بایستی قلب به این فهم و دانایی باور آورد:

می گویند که ما به خدا و رسولش ایمان آورده و اطاعت می کنیم ولیکن با این همه قول، باز گروهی (وقت عمل) از حق روی می گردانند.

به همین دلیل آثار ایمان با این گروه همراه نیست، بلکه ایمان آنان ظاهری و قشری است. قرآن کریم می فرماید:

و بعضی از مردم کسی است که خدا را به زبان و ظاهر می پرستید، از این رو هرگاه نعمتی و خیری به آن رسد، اطمینان خاطر پیدا کند و اگر به شر و فقر و آفتی برخورد کند، از دین خدا روی گرداند، چنین کسی در دنیا و آخرت زیانکار است و این زیانش بر همه کس آشکار است.

4-      از بهترین راه های رسوخ ایمان در قلب، ذکر است، لذا بیان «ای کسانی که ایمان آورده اید خدا را بخوانید تا نعمت بر شما جاری شود»همواره از تأکیدات مکرر قرآن کریم با مخاطبان مؤمن است.

قرآن کریم وقتی از برگزیدگان الهی صحبت می کند ویژگی بارز آن ها را ذکر زیاد خداوند معرفی می کند «و خداوند را زیاد ذکر می گویند»و هنگامی که از پیروان راستین ائمه نور سخن به میان می آورد از مردان و زنانی که بسیار یاد خداوند می کنند یاد می کند «و مردان و زنانی که خداوند را بسیار ذکر می کنند»و نتیجه ی چنین ذکری که خداوند در دنیا به ذاکر می بخشد نزول رحمت خدا و فرشتگانش بر ذاکر و خروج از تاریکی و ظلمات به سوی عالم نور است و نتیجه ی آن در آخرت تحیت، پذیرایی، سلام و بشارت لطف الهی در روز ملاات است:

اوست خدایی که هم او و هم فرشتگانش به شما بندگان رحمت می فرستاد تا شما را از ظلمت ها بیرون آرد و به عالم نور رساند و او بر اهل ایمان بسیار رئوف و مهربان است. تحیت مؤمنان و پذیرایی ایشان روزی که به لقاء رحمت نائل شوند سلام خدا و بشارت لطف الهی خواهد بود.

5-عمل صالح مولود در چنین مرحله است. به عبارت ساده تر، پیوند «علم» و «ذکر» در قلب مؤمن، فرزندی چون «عمل صالح» را در خود می پرورد، پرورشی که مولودی مبارک و پاک را به سالکان طریق معنویت مطابق الگوی قرآنی ارزانی می دارد:

تا خدا اعمال شما را به لطف خود اصلاح فرماید و از گناهان شما در گذرد، و هر که خدا و رسول را اطاعت کند البته به سعادت و رستگاری بزرگ نائل گردیده است

شاید به همین دلیل در جای جای قرآن که ایمان و عمل صالح در کنار یکدیگر توأمان آمده اند نخست به ایمان تصریح دارد و سپس از عمل صالح یاد می کند. گویا مطابق آیات کریمه ی قرآن، بی ایمان، عمل صالحی ندارد. لذا تأکید فرمود است:

و هرکس از مرد و زن عمل صالحی به جا آورد در صورتی که با ایمان باشند آنان در بهشت جاویدان داخل شوند و آنجا به رزق بی حساب برخوردار گرداند

تحلیل دوم از معنویت

در بررسی آیات قرآن نکات ذیل به اثبات می رسد:

1-معنویت عطیه ای الهی به انسان است اما به کسی که در پی آن باشد و مقدمات دریافت این سعادت را با مجاهدت و تلاش خستگی ناپذیر تعقیب و حاصل کند. به تعبیر ساده کوشش بنده و کشش حق، سرانجام راهیابی به معنویت را برای انسان رقم می زند.

2-وظیفه مؤمن در این مجاهدت گم و نا معلوم نیست. کافی است مؤمن در تکلیف پذیری و تعهد به انجام آن خود را ملزم نماید تا اهل جذبه الهی یا اعطای معنویت از سوی خداوند متعال به خویش شود:

خداوند آرامش و سکینه ی خود را بر رسول خویش و مؤمنان نازل فرمود و آنها را به حقیقت تقوا ملزم ساخت و آنان از هرکس شایسته تر و اهل آن بودند و خداوند به هر چیز داناست.

در این تحلیل هرگز انجام وظایف بندگی اهل ایمان و نزول لطایف و عنایات خداوند از هم جدا نمی شوند، و هر دو به هم پیوسته اند. در نگاه قرآم مؤمنان کسانی هستند که به خدا و رسول او ایمان داشته و هیچگاه در دل آنها شک وو دودلی راه ندارد و در راه خدا با مال و جانشان جهاد می کنند و اینان به حقیقت صادق و راستگو هستند.

همین گروه که در این آیه زندگی آنها ترسیم شده است باور دارند که خداوند فرستاننده ی رزق به جسم و جان آنهاست.

رزق جان که هدایت ویژه و خاص و عنایت خداوند است و روزی جسم که تنعمات گوناگون از نعمت رنگارنگ الهی است.

هر کس در پی هر قاعده ای خبر بیان فوق برای کسب معنویت باشد، تخیل کسب معنویت دارد.

و حال که هیچ علم به آن ندارند و جز در پی گمان و پندار نمی روند و ظن و گمتن هم در فهم حق و حقیقت هیچ سودی ندارد.

آثار معنویت

توهم داشتن معنویت هرگز دارایی معنویت نیست. همانگونه که توهم داشتن سلامتی، سلامت نیست. معنویتی که قرآن کریم ارج گذاری می کند و آن همه آثار بزرگ را برای آن قائل است. آثار وجودی و قطعی اش چهار دستمایه و سرمایه ی بزرگ ذیل است:

1-ایجاد ارتباط با دیگران در حد شفقت: عبارت است از محبت شدید و کوشش خالصانه برای سعادت هم نوعان در جهت رسیدن آنها به بهره مندی از نعمت های دنیوی و اخروی که ر سر سفره ی انعام الهی در مقابل خلق گسترده شده است. همه آیات «انفاق»، «بر»، «ایثار»، که در قرآن کریم به ده ها آیه می رسد توضیح این اصل است.

2- ایجاد ارتباط با خویشتن خویش و مراقبت دائمی از خود: حراست و مراقبت دائمی از سلامت دل، سلامت مقصد و سلامت راه موضوع بسیار با اهمیتی است که قرآن کریم با واژه ی تقوا از این حقیقت با ما فراوان سخن گفته است، به گونه ای که تقوا از کلیدی ترین واژگان قرآنی است. در کوتاه سخن پیام همه این آیات خویشتن بانی در جهت زدودن هر غیر و نامحرمی از صفحه ی فکر، خانه دل، و گستره ی عمل است. تا آنجا که وجود آدمی پذیرای فرمان خداوند شود. و نتیجه ی قطعی تقوا و عمل صالح، رهایی از عذاب، راه نیافتن غم و اندوه بر دل و جان و رضوان و خشنودی خداوند است.و خدا اهل تقوی را به وسیله اعمال صالح از عذاب نجات خواهد داد به طوری که هیچ رنج و المی به آنها نرسد و هرگز غم و اندوهی بر دلشان راه نیابد.

3- ایجاد ارتباط با خداوند متعال: این ارتباط پس تکمیل و در هنگامه ی تکمیل دو ارتباط فوق است، همواره باید ارتباط انسان موحد و مؤمن با خداوند – که مقصد این ارتباط است – برقرار و پایدار باشد. کیفیت و چگونگی ارتباط با خداوند موجب پیدایش دو گروه از مردم شده است.

الف) اهل رضا: گروهی از مؤمنین در اوج ارتباط با خلق خدا بوده و از پیشتازان این وادی می باشند که به «اهل رضا» متصف می باشند.

ب) اهل صبر: گروه دیگر از مبتدیان راه رفته اند.

فرق این دو همان تفاوت «السابقون» و «اصحاب الیمین» است. گروه اول «میل» و «عمل» خود را با خواست و اراده خدای خویش همراه کرده اند. به گونه ای که هم دل آنها راضی به تکلیف شده و هم عمل مطابق وظیفه دارند ولی گروه دوم فقط عملشان را با خواست و تکلیف همراه نموده اند، اما هنوز دل آنان آرام با خواست خداوند ندارد و در خود اضطراب و سختی را در کنار انجام تکالیف حاضر می بینند. در حالی که گروه اول همه وجودشان در درون   و بیرون  در احساس امن و راحتی است. هر دو گروه مرتبط با حق اند و خداوند آنها را عزیز می دارد. اهل رضا را به دیدار خود موفق می سازد و اهل صبر را به دیدار نعمت.

4-ایجاد ارتباط با امامان معصوم(ع): در  روایات از این ارتباط به نام «معرفت امام» نام برده شده است. معرفتی از امام آن گونه که حق او را به تمام و کمال بشناسیم، کمال این معرفت دو جوهره دارد، یکی شناخت او به اسم و صفاتش و دیگری اطاعت و اجابتش.

آوردن چنین حقیقتی در دل، دستیابی به یک منبع سرشار از معنویت است که جان انسان را لبریز از آن می کند و به فراخور راه بی نهایتی که تا کمال باید طی کرد آبشخور جان انسان در تمام طی راه تا مقصد برای ابدیتی سعادتمند خواهد شد.

مفهوم «توسّل» و «شفاعت» در فرهنگ شیعی تحلیل این ارتباط با امام معصوم(ع) و بهره مندی از نتایج و آثار این پیوند است.